به گزارش روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، تازه‌ترین شماره نشریه اندیشکده ادبیات پایداری، با نگاهی به نقش روایت و هنر در ماندگاری رخدادها، به بررسی ادبیات دفاع مقدس دوم و سوم می‌پردازد.
اندیشه‌نامه پایداری در جدیدترین شماره خود به موضوع «ادبیات پایداری و دفاع مقدس دوم و سوم» پرداخته است؛ پرونده‌ای که با تمرکز بر روایت‌پژوهی، ادبیات خیابانی، شعر مقاومت و ثبت تجربه‌های جنگ، تلاش می‌کند جلوه‌های ادبی و فرهنگی جنگ‌های اخیر را بررسی کند. جواد کامور بخشایش سردبیر اندیشنه‌نامه پایداری در گفت‌وگو با روابط عمومی حوزه هنری انقلاب اسلامی، به رویکردهای این شماره اندیشه‌نامه پایداری، بخش‌ها و پژوهش‌های آن پرداخته است که می‌خوانید:
اندیشه‌نامه پایداری با چه هدفی شکل گرفت و چه رویکردی را در انتشار مطالب دنبال می‌کند؟
اوایل تأسیس اندیشکده ادبیات پایداری، هیئت امنا تصمیم گرفت برای بازتاب اخبار و رویدادهای مرتبط با ادبیات پایداری، نشریه‌ای منتشر شود. به‌تدریج این نشریه با عنوان «اندیشه‌نامه پایداری» فعالیت خود را ادامه داد و محتوای آن در دو بخش اصلی اطلاع‌شناسی و اطلاع‌رسانی سامان پیدا کرد.
اطلاع‌شناسی به معنای تولید دانش و محتوا در حوزه ادبیات پایداری است و اطلاع‌رسانی نیز به رصد فضای مجازی و عمومی و معرفی آثار و رویدادهای مرتبط با این حوزه اختصاص دارد.
خوشبختانه اندیشه‌نامه پایداری در میان پژوهشگران، نویسندگان، استادان دانشگاه و دانشجویان جایگاه مناسبی پیدا کرده است. تلاش ما همواره این بوده که محتوای نشریه از نظر علمی ارزشمند و برای مخاطبان قابل استفاده باشد. در ۱۳ شماره گذشته سعی کردیم برای هر شماره پرونده ویژه‌ای طراحی کنیم و در شماره چهاردهم نیز به موضوع «ادبیات پایداری و دفاع مقدس دوم و سوم» خواهیم پرداخت.
چه ضرورتی باعث شد پرونده ویژه این شماره به ادبیات دفاع مقدس دوم و سوم اختصاص پیدا کند؟
یکی از کارکردهای ادبیات به‌عنوان یک نهاد اجتماعی، تعامل با پدیده‌های پیرامونی و واکنش نشان دادن به آن‌هاست. در شرایطی که با جنگ و تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران مواجه هستیم، در کنار واکنش‌هایی که در حوزه‌های نظامی، اقتصادی و دیگر عرصه‌ها شکل می‌گیرد، ادبیات متعهد نیز واکنش فرهنگی خود را نشان می‌دهد.
این واکنش می‌تواند در قالب شعر، داستان، داستانک، روایت‌های کوتاه، مستندنگاری و گونه‌های دیگر ادبی بروز پیدا کند. در جنگ ۱۲ روزه و به‌ویژه در جنگ ۴۰ روزه، شاهد شکل‌گیری و گسترش چنین روایت‌هایی بودیم. در فضای مجازی، گروه‌ها و کانال‌های متعددی برای ثبت و تولید خرده‌روایت‌ها شکل گرفتند و نویسندگان در قالب‌های مختلف به بازتاب تجربه‌ها و رخدادهای جنگ پرداختند.
مجموعه این فعالیت‌ها به شکل‌گیری گونه‌ها و ظرفیت‌های تازه‌ای در ادبیات کمک کرده است که می‌توان آن‌ها را در چارچوب ادبیات دفاع مقدس دوم و سوم بررسی کرد. ادبیات پایداری نیز با برخورداری از تجربه‌ها و دستاوردهای پیشین خود، می‌تواند به غنای محتوایی و مضمونی این آثار کمک کند و در عین حال از دل تحولات جدید، گونه‌های تازه‌ای را تجربه کند.
برای نمونه، ادبیات خیابانی در شکل و گستره‌ای که امروز شاهد آن هستیم، نیازمند بررسی جدی است. پیش از این نیز نمونه‌هایی از ادبیات خیابانی در حوزه ادبیات سیاسی وجود داشته است، اما تداوم و گسترش این جریان در روزهای جنگ و شکل‌گیری جلوه‌های تازه‌ای از آن، موضوعی است که می‌تواند زمینه پژوهش‌های تخصصی را فراهم کند.
اندیشکده ادبیات پایداری نیز با برگزاری نشست‌های تخصصی درباره ادبیات پایداری و دفاع مقدس دوم و سوم، به این موضوع پرداخته است. بخشی از این نشست‌ها به ادبیات خیابانی اختصاص داشت و با پژوهش و ارائه آقای دکتر سنگری، چارچوبی برای بررسی این موضوع ارائه شد که در نشریه نیز بازتاب پیدا کرده است.
پرونده ویژه این شماره چه بخش‌هایی دارد و چه موضوعاتی در آن بررسی شده است؟
پرونده ویژه این شماره چند بخش دارد. در بخش نخست، با صاحب‌نظران حوزه روایت و هنر گفت‌وگو کرده‌ایم؛ زیرا روایت در زندگی انسان‌ها نقش مهمی دارد. ما با روایت زندگی می‌کنیم و از طریق آن به تجربه‌ها و رخدادهای پیرامون خود معنا می‌دهیم.
روایت همچنین در برجسته کردن یا به حاشیه راندن اتفاقات نقش دارد. بخش نظامی جنگ در مقطعی آغاز می‌شود و در مقطعی به پایان می‌رسد، اما آنچه می‌تواند یک جنگ را در حافظه جمعی زنده نگه دارد و ماندگار کند، ادبیات و هنر است؛ از موسیقی، نقاشی، تئاتر و سینما گرفته تا شعر، داستان و مستندنگاری.
در واقع، پس از پایان جنگ، آنچه برای نسل‌های بعد باقی می‌ماند، روایت‌ها و آثاری است که از آن رخداد خلق شده‌اند. چگونگی انتقال تجربه جنگ، ظلم و تجاوز به نسل‌های آینده، اهمیت روایت را دوچندان می‌کند. از همین رو، در بخش نخست نشریه با صاحب‌نظران حوزه روایت و هنر گفت‌وگو کرده‌ایم.
از جمله این گفت‌وگوها می‌توان به بررسی نقش روایت و زبان در ادبیات پایداری با آقای دکتر شهرستانی، گفت‌وگو با آقای مسعود شجاعی طباطبایی درباره نقش هنر در بازتاب حوادث مرتبط با جنگ و همچنین گفت‌وگو با آقایان گلعلی بابایی و محمد قاسمی‌پور در حوزه روایت اشاره کرد.
این بخش، علاوه بر معرفی ظرفیت‌های روایت در شرایط کنونی، جنبه آموزشی و محتوایی دارد و می‌تواند برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به ادبیات پایداری قابل استفاده باشد. یکی از کارویژه‌های اندیشکده نیز تولید نظر و محتوا و قرار دادن این دستاوردها در اختیار مخاطبان است.
ادبیات دفاع مقدس دوم و سوم چه تفاوتی با ادبیات دفاع مقدس اول دارد؟
یکی از تفاوت‌های مهم، هم‌زمانی شکل‌گیری روایت‌ها با وقوع حوادث است. در ادبیات دفاع مقدس دوم و سوم، روایت‌پردازی هم‌زمان با رخدادها جریان دارد و آثار متعددی در فاصله‌ای کوتاه تولید و منتشر می‌شوند.
این ویژگی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا امکان ثبت به‌موقع داده‌ها و تجربه‌ها را فراهم می‌آورد و از فراموش شدن جزئیات جلوگیری می‌کند. در شرایطی که روایت‌ها هم‌زمان با حادثه شکل می‌گیرند، تجربه‌ها و مشاهدات افراد فرصت بیشتری برای ثبت شدن پیدا می‌کنند.
بر اساس اطلاعات به دست آمده در جریان تولید این شماره، چندصد اثر در ارتباط با این جنگ‌ها منتشر شده بود. این موضوع نشان می‌دهد که ادبیات هم‌پای حادثه و واقعیت حرکت می‌کند و ظرفیت قابل توجهی برای ثبت تجربه‌های معاصر دارد.
مقدمه‌ای که برای این شماره نوشته‌ام نیز بر همین مسئله متمرکز است و با توجه به اندیشه پل ریکور، از نظریه‌پردازان حوزه روایت و روایت‌پژوهی، به نقش روایت در فهم و ماندگاری رخدادها توجه ویژه دارد.
چه موضوعاتی در مقالات و پژوهش‌های این شماره بررسی شده است؟
تلاش کرده‌ایم ادبیات دفاع مقدس دوم و سوم را از زوایای مختلف بررسی کنیم و موضوعات متنوعی را در اختیار پژوهشگران و علاقه مندان قرار دهیم.
یکی از موضوعات، شخصیت‌شناسی رهبر شهید در اشعار شاعران ایرانی در ۴۰ روز نخست پس از شهادت است. همچنین مقاله‌ای درباره ضرورت ثبت روایت‌های جنگ های جدید و کارکردهای این روایت‌ها در ایران و جهان منتشر شده است.
تحلیل گفتمان ادبیات پایداری در قطعه «حسبی‌الله» محسن چاوشی نیز از دیگر موضوعات این شماره است. این پژوهش به نقش هنر و موسیقی در بازتاب و ماندگاری رخدادها می‌پردازد.
در کنار این موارد، واکاوی کارکردهای فرهنگی شعر مقاومت و بررسی مفاهیم پایداری در شعر کودک نیز در مجموعه مقالات این شماره مورد توجه قرار گرفته است. در مقاله مربوط به شعر کودک، تلاش شده است بررسی شود که مفاهیم پایداری چگونه در شعر کودک بازتاب پیدا می‌کنند و در اختیار مخاطبان این گروه سنی قرار می‌گیرند.
مجموعه این مقالات و پژوهش‌ها، بخش اطلاع‌شناسی نشریه را شکل می‌دهد و هدف آن، تولید محتوای علمی و فراهم کردن زمینه پژوهش‌های بیشتر در حوزه ادبیات پایداری است.
نشست‌های تخصصی اندیشکده چه جایگاهی در این شماره دارند؟
بخش دیگری از نشریه به نشست‌های اندیشکده ادبیات پایداری اختصاص دارد. در این بخش، نشست‌های برگزارشده درباره ادبیات خیابانی و بررسی ابعاد مختلف جنگ ۱۲ روزه بازتاب پیدا کرده‌اند.
این نشست‌ها بخشی از تلاش اندیشکده برای فراهم کردن زمینه گفت‌وگو و پژوهش درباره تحولات جدید ادبیات پایداری هستند و نتایج آن‌ها می‌توانند به تولید دانش و شکل‌گیری چارچوب‌های نظری برای بررسی این حوزه ها کمک کنند.
در بخش اطلاع‌رسانی، چه آثاری معرفی و بررسی شده‌اند؟
در بخش اطلاع‌رسانی، اخبار و رویدادهای مرتبط با ادبیات پایداری را بازتاب می‌دهیم. یکی از کارویژه‌های مهم این بخش نیز رصد آثار منتشرشده در حوزه ادبیات دفاع مقدس دوم و سوم است.
در این شماره، تعدادی از کتاب‌های مهم منتشرشده درباره جنگ‌های اخیر معرفی شده‌اند و برخی از آن‌ها به‌صورت تخصصی‌تر مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌اند. از جمله این آثار، کتاب «خونابه‌های میناب» اثر سیدحمیدرضا مهاجرانی است که در این شماره به آن پرداخته‌ایم. همچنین روایت و محتوای چند اثر دیگر معرفی و بررسی شده است.
بخش دیگری از نشریه نیز به معرفی کتاب‌های پژوهشی حوزه ادبیات پایداری اختصاص دارد. با توجه به حجم آثاری که درباره جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه منتشر شده‌اند، تهیه کتاب‌شناسی تخصصی این آثار را برای شماره بعدی آغاز کرده‌ایم تا مجموعه‌ای جامع از کتاب‌های مرتبط با این موضوع در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.
چه کسانی در تولید اندیشه‌نامه پایداری همکاری دارند؟
در تولید اندیشه‌نامه، پژوهشگران، نویسندگان و استادان دانشگاه همکاری می‌کنند و همکاران اندیشکده نیز نقش مؤثری در پیشبرد این فعالیت‌ها دارند. لازم می‌دانم از آقای دادمان به‌خاطر همراهی و حمایت از تولید و معرفی این اثر و همراهی آقای دکتر سنگری به‌عنوان مدیرمسئول نشریه تشکر کنم.
همچنین از اصحاب رسانه که در معرفی این محصول فرهنگی نقش دارند، سپاسگزارم. حوزه ادبیات پایداری گسترده است و برای بازتاب بهتر فعالیت‌ها و دستاوردهای آن، به تعامل و ارتباط بیشتر با رسانه‌ها نیاز داریم.
آیا در شماره‌های آینده، جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه به‌صورت جداگانه بررسی خواهند شد؟
در شورای اندیشکده، موضوع هر شماره نشریه بررسی و برای شماره‌های بعدی تعیین می‌شود. در جلسه‌ای که برای این موضوع داشتیم، با توجه به اهمیت هر دو جنگ، تصمیم گرفتیم آن‌ها را در قالب یک پرونده مشترک بررسی کنیم.
با این حال، حجم داده‌ها و آثاری که در این زمینه تولید شده‌اند، بسیار زیاد است و پیشنهاد تفکیک این دو موضوع می‌تواند در برنامه‌ریزی شماره‌های آینده مورد توجه قرار گیرد. می‌توان جنگ ۱۲ روزه را در یک شماره و جنگ ۴۰ روزه را در شماره‌ای دیگر به‌صورت مستقل بررسی کرد.
به اعتقاد من، هر اندازه پژوهش علمی و تحقیقی در این زمینه انجام شود و روایت، داستان و شعر بیشتری درباره این رخدادها نوشته شود، زمینه برای پژوهش نسل‌های آینده و شناخت دقیق‌تر ابعاد این جنگ‌ها فراهم‌تر خواهد شد.
آیا امکان ثبت روایت‌های شاهدان عینی جنگ نیز در نشریه وجود دارد؟
روایت‌های شاهدان عینی اهمیت زیادی دارند، اما ساختار فعلی نشریه امکان گفت‌وگو با همه افرادی را که تجربه مستقیم یک رخداد را داشته‌اند، فراهم نمی‌کند. به همین دلیل، در هر شماره تلاش می‌کنیم یک مجموعه یا جریان مشخص را که در ثبت و تولید روایت‌ها نقش داشته است، معرفی کنیم.
در این شماره، به مجموعه‌ای با عنوان «خانه راوی» پرداخته‌ایم که از آغاز جنگ ۱۲ روزه فعالیت خود را آغاز کرده است. این مجموعه با مدیریت خانم جمالی شکل گرفته و اعضای آن به‌صورت مستمر به تولید خرده‌روایت‌ها مشغول‌اند.
در گفت‌وگویی که با مسئول این مجموعه انجام دادیم، درباره اهداف خانه راوی، محتوای روایت‌ها و نویسندگان فعال در آن صحبت کردیم. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، این گروه حدود ۷۳۰ عضو دارد که به تولید روایت می‌پردازند و تاکنون چند کتاب نیز از محتوای تولیدشده در این مجموعه منتشر شده است. روند انتشار این آثار همچنان ادامه دارد.
به نظر می‌رسد مجموعه‌ها و گروه‌های دیگری نیز با چنین رویکردی در حوزه داستان، شعر و روایت فعالیت می‌کنند که شناسایی و معرفی آن‌ها می‌تواند در شماره‌های آینده نشریه دنبال شود.
ثبت این روایت‌ها چه اهمیتی دارد؟
ثبت روایت‌ها برای جلوگیری از تحریف و فراموشی بسیار مهم دارد. در شرایطی که روایت‌های متفاوتی از یک رخداد ارائه می‌شود، ثبت تجربه‌ها، مشاهدات و آثار ادبی می‌تواند به حفظ جزئیات و فراهم شدن امکان بررسی دقیق‌تر حوادث کمک کند.
جنگ تنها در میدان نظامی جریان ندارد؛ پس از پایان درگیری‌ها نیز روایت‌های مختلف از آن شکل می‌گیرند و بر حافظه جمعی و برداشت نسل‌های آینده اثر می‌گذارند بنابراین، لازم است روایت‌ها و آثار ادبی مرتبط با جنگ‌های اخیر به‌صورت جدی ثبت، بررسی و پژوهش شوند. امیدواریم با گسترش این فعالیت‌ها و تعامل بیشتر میان پژوهشگران، نویسندگان، راویان و رسانه‌ها، بتوانیم در حوزه ادبیات دفاع مقدس دوم و سوم آثار ماندگارتر و پژوهش‌های عمیق‌تری تولید کنیم.
نظر شما